धनगढी ,२ जेष्ठ । सुदूरपश्चिम प्रदेशको अस्थायी राजधानी धनगढी अहिले फोहर व्यवस्थापनमा उत्कृष्ट नमूना सहरको रुपमा स्थापित हुँदैछ। यहाँको स्थानीय सरकार र स्थानीय जनता मिलेर सरसफाइ अभियान प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गरिरहेको छ।
२०७९ मा सम्पन्न स्थानीय तह निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले प्रमुख पदहरू जितेका मुख्य स्थानहरूमा धनगढी उपमहानगर पनि पर्छ। काठमाडौँ महानगरपालिका, धरान उपमहानगरपालिका र धनगढी उपमहानगरपालिकामा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको सफलता नेपाल र विदेशमा चर्चा बन्दै आएको छ।
धनगढी उपमहानगरपालिकाको प्रमुख गोपाल हमालले फोहर व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिएको स्थानीयवासी बताउँछन्। तीन वर्षअघि सडक छेउछाउ फोहरले भरिएको धनगढी अहिले सफा भएको छ। स्थानीय द्रौपदी भट्टका अनुसार पहिले फोहर सडकमा देखिन्थ्यो भने अहिले डस्टबिनहरू राखिएका छन् र फोहर थुप्रो छैन।
धनगढीका बासिन्दाहरूमा फोहर छुट्याउने चेतना विकसित भएको छ। फोहरलाई कुहिने र नकुहिने गरी अलग–अलग वर्गीकरण गरी डस्टबिनमा राख्नुपर्ने उनीहरूको बुझाइ बढेको छ। धनगढी–२ निवासी कलावती खत्रीले पाँच प्रकारका डस्टबिन राखेर फोहर छुट्याएर व्यवस्थापन गरिरहेकी छन्। उनले अहिले शिक्षित भएर फोहर छुट्याउने काममा सक्रिय भएको बताइन्।
धनगढी उपमहानगरपालिकाले उत्पत्तिको ठाउँमै फोहर वर्गीकरण अनिवार्य गरेको छ र वर्गीकरण नगरिएको फोहर सङ्कलन गर्दैन। कुहिने र नकुहिने फोहर अलग–अलग ट्याक्टरमार्फत तोकिएको टोलसम्म पुर्याइन्छ। शीतल टोलकी भागादेवी महराले भन्छिन् कि नयाँ व्यवस्थाले फोहर व्यवस्थापनमा सहजता ल्याएको छ।
धनगढी अहिले निकै सफा छ र सार्वजनिक स्थानमा जथाभावी फोहर फाल्नेलाई ५ सयदेखि १५ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था छ।
उपमहानगरपालिकाले बेलाबेला माइकिङ गरेर पनि फोहर नफाल्न सचेत गराइरहेको छ। जनमानसमा जागरुकता बढाएर फोहर व्यवस्थापनमा नमुना काम गरेको उपमहानगरले जनाएको छ।
स्थानीय बासिन्दा पनि धनगढीको सफाइप्रति खुसी छन्। सुनिता विष्टले व्यस्त बजारमा समयमै सफाइ कर्मचारीले काम गरेकाले सरसफाइ राम्रो भएको बताइन्। उनले सबैले यो काममा साथ दिनुपर्नेमा जोड दिइन्।
हाल उपमहानगरमा स्थायी फोहर व्यवस्थापन केन्द्र नभए पनि वडा नं ७ मा ४३ बिघा जग्गामा ल्यान्डफिल साइट निर्माण योजना रहेको छ। तत्कालका लागि अलग-अलग गाडीमार्फत वडा नं २ को सूक्ष्म वर्गीकरण केन्द्रमा फोहर सङ्कलन गरी थप वर्गीकरण गरिन्छ। यसबाट उपमहानगरलाई लाखौँ रुपैयाँ आम्दानी समेत भइरहेको छ।
२०७८ असोजमा धनगढी उपमहानगरपालिका र स्रोत व्यवस्थापन प्रालिबिच सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सम्झौता भएको थियो। त्यसपछि उत्पत्तिको ठाउँमै फोहर वर्गीकरण गर्ने अभ्यास सुरु भयो। वर्गीकरण केन्द्र पूरा नहुँदासम्म घरघरमै फोहर छुट्याउने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिइयो र टोल विकास संस्था, आमा समूह र विद्यालयमा जनचेतना कार्यक्रम चलाइयो।
स्रोत व्यवस्थापन प्रालिका कार्यकारी निर्देशक कृष्ण भण्डारीले सूक्ष्म वर्गीकरण केन्द्रमा परामर्शदाता भएर काम गरे। केही समय उपमहानगरपालिकाले पनि यो केन्द्र सञ्चालन गरेको थियो। साउन १ देखि नन्दादेवी सेवा केन्द्रलाई वर्गीकरण केन्द्र ठेक्कामा दिएको छ, जहाँ १५० जना कर्मचारी काम गर्छन्, जसमा सामाजिक रूपमा कमजोर समूहलाई रोजगारी प्राथमिकतामा राखिएको छ।
कर्मचारी जगतलाल चौधरीका अनुसार, यहाँबाट सङ्कलित नकुहिने फोहर वर्गीकरण गरी पुनः प्रयोग हुने वस्तु छुट्याइन्छ। कुहिने फोहर बायोग्याँस प्लान्टमा पठाइन्छ भने नकुहिने प्लास्टिक, कागज, फलाम लगायत छुट्याएर उद्योगमा पठाइन्छ। प्लास्टिक र धातुजन्य वस्तु मेसिनले सानो बनाएर बिक्रीका लागि तयार गरिन्छ।
बायोग्याँस प्लान्ट निजी कम्पनी ‘देव तालिम तथा व्यवस्थापन केन्द्र’ ले चलाउँदै आएको छ। वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन केन्द्रबाट ८ करोड अनुदान र कम्पनीको २० करोड ८४ लाख लगानीमा यो प्लान्ट बनेको छ। प्लान्टले दैनिक ३० टन कुहिने फोहर प्रयोग गर्न सक्नेछ। प्लान्टबाट उत्पादित ग्यास खाना पकाउन, वेल्डिङ र सवारी चलाउन प्रयोग गरिनेछ। बाँकी पदार्थ मलको रूपमा उपयोग हुनेछ। प्लान्टका लागि उपमहानगरले जग्गा उपलब्ध गराएको छ।
ग्यास परीक्षण सफल भए पनि व्यावसायिक बिक्री सुरु गर्न केही तयारी बाँकी रहेको कम्पनी सञ्चालक रवीन पन्तले बताए।
सूक्ष्म वर्गीकरण केन्द्रकी कर्मचारी मीना चौधरीले सुरुवातमा फोहर हातैले छान्दा कठिनाइ भएको तर अहिले काममा खुशी महसुस गर्ने बताइन्। पहिले फोहरलाई घृणा गर्ने मानिस अहिले उत्सुकताका साथ वर्गीकरणको बारेमा जानकारी लिन आउने गरेको उनले भनिन्।
अस्पताल र उद्योगबाट निस्कने हानिकारक फोहर व्यवस्थापनका लागि सूक्ष्म वर्गीकरण केन्द्र नजिकै अर्को केन्द्र निर्माण भइरहेको छ। उपमहानगर प्रमुख गोपाल हमालले भने, “धनगढीलाई सफा र व्यवस्थित बनाउन योजनाबद्ध रूपमा काम गरिरहेका छौं।”
हाल उपमहानगरपालिकामा ६० सफाइ कर्मचारी, ६ चालक, ३ सुपरभाइजर र वर्गीकरण केन्द्रमा १२ कर्मचारी कार्यरत छन्। भित्री सडकमा दैनिक झाडु लगाउने र फोहर उठाउने काम भइरहेको छ।
फोहर व्यवस्थापनबाट उपमहानगरले अहिलेसम्म २२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गरिसकेको छ। चालु आर्थिक वर्षमा मात्रै सेवा केन्द्रले ९४ लाख रुपैयाँ राजस्व बुझाएको छ। स्थानीय अगुवा र जनप्रतिनिधिहरूले जनचेतना फैलाएर वर्गीकरण अभ्यास सफल बनाउन सहयोग गरिरहेका छन्। उपमहानगरले भविष्यमा जैविक मल र फोहरबाट बिजुली उत्पादन गर्ने सम्भावना समेत अध्ययन गरिरहेको छ।
‘हाम्रो धनगढी, सफा धनगढी’ भन्ने मूल नारासहित उपमहानगरले सञ्चालन गरेको सूक्ष्म वर्गीकरण केन्द्रले धनगढीलाई सफा राख्न महत्वपूर्ण योगदान दिइरहेको छ। फोहरबाट आम्दानीको स्रोत पनि बन्न थालेको छ।