काठमाडौँ,१३ भदौ । प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिन मनाइने परम्परागत सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा आज काठमाडौँ उपत्यकालगायत देशका प्रमुख सहरमा विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइएको छ। दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारी नगरपरिक्रमा गराउँदै गाईजात्रा मनाउने परम्परा रहिआएको छ।
यस वर्ष भने भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीका कारण ठूलो मानवीय क्षति भएकाले सामान्यतया आयोजना हुने हास्यव्यङ्ग्य तथा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम नगरी सांस्कृतिक र धार्मिक विधिमै सीमित भएर गाईजात्रा मनाइएको छ। बाढीपहिरोबाट ज्यान गुमाएका परिवारप्रति शोक व्यक्त गर्दै विभिन्न स्थानमा परम्परागत झाँकी तथा र्याली निकालिएको थियो।
गाईजात्राका अवसरमा एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारी नगर परिक्रमा गराउने गरिन्छ। यस क्रममा दूध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दहीलगायत अन्न तथा द्रव्य दान गर्ने परम्परा छ। काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा सांस्कृतिक झाँकी र साजसज्जासहित बालबालिकालाई गाईको भेषमा सहभागी गराई र्याली निकालिएको थियो। परम्परागत झाँकी तथा र्याली अवलोकन गर्न सडकका दायाँबायाँ ठूलो सङ्ख्यामा सर्वसाधारण भेला भएका थिए। धार्मिक मान्यताअनुसार गाईजात्राका क्रममा दिवङ्गत व्यक्तिको सम्झनामा गाईसहित नगरपरिक्रमा गराउँदा मृतकले गाईको पुच्छर समाई वैतरणी नदी पार गर्न सक्ने विश्वास गरिन्छ। यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासका आधारमा भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म यो पर्व मनाउने गरिन्छ।
राजा प्रताप मल्लको पालादेखि प्रचलन
गाईजात्रा मल्लकालदेखि सुरु भएको ऐतिहासिक तथ्य पाइन्छ। राजा प्रताप मल्लका छोरा दिवङ्गत भएपछि रानी पुत्रशोकले विह्वल भएकी थिइन्। रानीलाई संसारमा आफूले मात्र नभई अन्य मानिसले पनि यस्तै शोक बेहोर्नुपर्छ भन्ने देखाउन राजा प्रताप मल्लले जनतालाई आ–आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रा निकालेर सहर परिक्रमा गराउन आदेश दिएको जनश्रुति छ। गाईजात्रा निकाल्दा पनि रानीको मन शान्त हुन नसकेपछि मानिसको दुःख र शोकलाई केही कम गर्न विभिन्न प्रकारका प्रहसन तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रमसमेत गराउन राजाले आदेश दिएको बताइन्छ। त्यसै बेलादेखि गाईजात्राका अवसरमा हास्यव्यङ्ग्य, प्रहसन तथा सामाजिक विकृतिविरुद्ध व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुति गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। राजा प्रताप मल्लको समयदेखि सुरु भएको गाईजात्रा हनुमानढोकास्थित राजप्रासाद भएर जानुपर्ने परम्परा पनि अहिले कायम छ। देशका विभिन्न सहरमा गाईजात्रा मनाइने भए पनि काठमाडौँ उपत्यकामा यसको विशेष रौनक र सांस्कृतिक महत्त्व रहने गरेको छ।
आठ दिनसम्म विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम
भाद्र कृष्ण अष्टमीसम्म मनाइने गाईजात्राका क्रममा विभिन्न स्थानमा प्रहसन, सामाजिक विकृति तथा विसङ्गतिविरुद्ध व्यङ्ग्यात्मक प्रदर्शन, नाचगानलगायत कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। दिवङ्गत व्यक्तिको सम्झनामा रामायणको करुण रसका गीत गाउने परम्परासमेत रहेको छ। पाटनमा गाईजात्राका क्रममा देखाइने सत्ययुगको धान तथा चामलको नमुना र काठमाडौँको ठमेलमा प्रदर्शन गरिने स्वर्ण तथा रजताक्षरमा लेखिएका पुस्तक विशेष दर्शनीय मानिन्छन्। समयक्रमसँगै गाईजात्रा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमा मात्र सीमित नभई समाजमा रहेका विकृति, विसङ्गति र कुरीतिविरुद्ध आवाज उठाउने माध्यमका रूपमा समेत स्थापित भएको छ। गाईजात्राका अवसरमा सार्वजनिकरूपमा मनोरञ्जनात्मक तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम आयोजना गर्ने र पत्रपत्रिकाले समेत सामाजिक कुरीति तथा विकृतिलाई समेटेर हास्यव्यङ्ग्य विशेषाङ्क प्रकाशन गर्ने प्रचलन छ। तर, यस वर्ष भोटेकोशी बाढीका कारण धेरैको निधन भएकाले शोकको वातावरणलाई ध्यानमा राख्दै हास्यव्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम नगरी सांस्कृतिक पक्षलाई मात्र प्राथमिकता दिइएको छ।
उपत्यकाबाहिर पनि उत्तिकै महत्त्व
गाईजात्रा काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र सीमित छैन। बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रविसे, त्रिशूली, दोलखा, खोटाङ, भोजपुर, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगञ्ज, हेटौँडा र पोखरालगायत देशका विभिन्न सहरमा पनि स्थानीय परम्परा र संस्कृतिअनुसार गाईजात्रा मनाउने गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा गाईजात्राका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिने प्रचलन रहे पनि यस वर्ष गाईजात्रा शनिबार परेकाले छुट्टै सार्वजनिक बिदा परेको छैन।
यसरी शोकमा रहेका परिवारलाई सम्झना, दिवङ्गतप्रति श्रद्धाञ्जली तथा पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै यस वर्षको गाईजात्रा मनाइएको छ।