काठमाडौं,२४ असोज । फिजी, टुभालु र अस्ट्रेलियाको भ्रमण सम्पन्न गरी परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल शनिबार स्वदेश फर्किएका छन् । जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी उच्चस्तरीय ‘प्रि–कोप लिडर्स इभेन्ट’मा सहभागी हुन ती देशको भ्रमण गरेका मन्त्री खनालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको जलवायु संवेदनशीलता उजागर गर्न, न्यायोचित जलवायु वित्त परिचालनका लागि पहल गर्न तथा अस्ट्रेलियासँगको द्विपक्षीय सम्बन्ध थप सुदृढ बनाउन भ्रमण फलदायी रहेको बताएका छन् ।
मन्त्री खनालका अनुसार अस्ट्रेलियाले नेपालमा हालै गएको विनाशकारी बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रको राहतका लागि थप १५ मिलियन अस्ट्रेलियन डलर अनुदान सहायता घोषणा गरेको छ । यससँगै अस्ट्रेलियाले नेपालका लागि घोषणा गरेको कुल सहायता २६ मिलियन अस्ट्रेलियन डलर पुगेको उनले जानकारी दिए । आगामी नोभेम्बरमा टर्कीको अन्टाल्यामा आयोजना हुने जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय संरचना महासन्धिको ३१औँ सम्मेलन (कोप–३१) का लागि राजनीतिक सहमति निर्माण गर्न र विश्वव्यापी जलवायु एजेन्डालाई अघि बढाउने उद्देश्यले मन्त्री खनालले भ्रमण गरेका थिए । अस्ट्रेलिया, फिजी र टुभालु सरकारको निमन्त्रणामा उनी त्यसतर्फ प्रस्थान गरेका थिए ।
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको जलवायु संवेदनशीलता प्रस्तुत
भ्रमणका क्रममा मन्त्री खनालले अक्टोबर ६ मा फिजीको नाडीमा आयोजित ‘प्रि–कोप लिडर्स प्लेनरी’लाई सम्बोधन गरेका थिए । सम्बोधनका क्रममा उनले हिमाली मुलुक नेपाल र प्रशान्त महासागरका टापु राष्ट्रहरूले जलवायु परिवर्तनका कारण समान प्रकृतिका जोखिम सामना गरिरहेको उल्लेख गरे । हिमनदी पग्लिने र समुद्री सतह बढ्ने समस्या एउटै विश्वव्यापी जलवायु संकटका परस्पर जोडिएका पक्ष भएको बताउँदै उनले हिमालदेखि समुद्रसम्मका राष्ट्रबीच सहकार्य आवश्यक रहेको धारणा राखे । नेपालको भोटेकोशी जलाधार क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीलाई ‘हिमाली सुनामी’को संज्ञा दिँदै मन्त्री खनालले जलवायु परिवर्तनमा न्यून योगदान रहेका नेपालजस्ता मुलुकले त्यसको गम्भीर मूल्य चुकाउनुपरेको यथार्थ अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गरेका थिए । जलवायु परिवर्तनको असर हिमाली क्षेत्रमा मात्र सीमित नरहेको र यसको प्रभाव समुद्री टापु राष्ट्रहरूसम्म देखिएको उल्लेख गर्दै उनले साझा चुनौतीको सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्नेमा जोड दिए ।
कोप–३१ का लागि नेपालका चार प्राथमिकता
मन्त्री खनालले कोप–३१ का लागि नेपालका चार प्राथमिकता प्रस्तुत गर्दै विश्वव्यापी तापमान वृद्धिलाई १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित राख्ने लक्ष्यप्रतिको प्रतिबद्धता दोहोर्याएका थिए । उनले जलवायु परिवर्तनको असरबाट प्रभावित मुलुकलाई आर्थिक भार थपिने गरी ऋण लिनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न अनुदानमा आधारित अनुकूलन वित्तको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिए । त्यस्तै, हानि तथा नोक्सानी कोषको प्रभावकारी परिचालन र ‘सगरमाथादेखि समुद्रसम्म’ साझेदारीको विकासलाई पनि नेपालका प्रमुख प्राथमिकताका रूपमा अघि सारे । जलवायु परिवर्तनमा न्यून योगदान दिएका मुलुकहरूले त्यसको असमान रूपमा गम्भीर प्रभाव भोग्नुपरेको अवस्थामा प्रभावित राष्ट्रलाई न्यायोचित सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्ने नेपालको धारणा उनले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राखेका थिए । नेपालले जलवायु वित्तमा सहज पहुँच, अनुकूलनका लागि पर्याप्त स्रोत र जलवायुजन्य विपद्बाट भएको क्षतिको सम्बोधनलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको सन्दर्भमा मन्त्री खनालको भ्रमणलाई कोप–३१ का लागि राजनीतिक सहमति निर्माण गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ ।
टुभालुमा जलवायुजन्य जोखिमको अवलोकन
टुभालु भ्रमणका क्रममा मन्त्री खनालले समुद्री कटान र तीव्र ज्वारभाटाको जोखिममा रहेको फुनाफुतीस्थित ‘कजवे’ क्षेत्रको प्रत्यक्ष अवलोकन गरेका थिए । उनले टुभालु कोस्टल एडाप्टेसन प्रोजेक्टअन्तर्गत निर्माण गरिएका संरचनाको समेत निरीक्षण गरेका थिए । समुद्री सतह वृद्धि, तटीय कटान र जलवायु परिवर्तनका प्रभाव सामना गरिरहेका टापु राष्ट्रको अवस्थाबारे प्रत्यक्ष जानकारी लिन भ्रमणले अवसर प्रदान गरेको थियो । नेपालका हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी पग्लिने तथा बाढीपहिरोजस्ता विपद्को जोखिम बढिरहेको सन्दर्भमा टुभालुजस्ता टापु राष्ट्रले भोगिरहेका समस्यासँग सहकार्य र अनुभव आदानप्रदानको महत्त्वलाई मन्त्री खनालले प्राथमिकतामा राखेका थिए ।
अस्ट्रेलियासँग विद्यार्थी भिसा र शैक्षिक सहकार्यबारे छलफल
अस्ट्रेलिया भ्रमणका क्रममा अक्टोबर ८ मा मेलबर्नस्थित कमनवेल्थ पार्लियामेन्ट कार्यालयमा मन्त्री खनालले अस्ट्रेलियाकी विदेशमन्त्री पेन्नी वोङसँग द्विपक्षीय वार्ता गरेका थिए । वार्ताका क्रममा उनले नेपाली विद्यार्थीका लागि अस्ट्रेलियाको विद्यार्थी भिसा प्रक्रिया निष्पक्ष, सहज र अनुमानयोग्य बनाउन आग्रह गरेका थिए । अस्ट्रेलियामा अध्ययन गर्न जाने नेपाली विद्यार्थीले भिसा प्रक्रियामा स्पष्टता र सहजता पाउनुपर्ने विषयलाई उनले प्राथमिकताका साथ उठाएका थिए । यसका साथै प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा सहकार्य विस्तार, विश्वविद्यालयबीच संयुक्त अनुसन्धान, संयुक्त डिग्री कार्यक्रम सञ्चालन तथा अस्ट्रेलिया अवार्ड्स छात्रवृत्तिको कोटा वृद्धि गर्न पनि उनले प्रस्ताव राखेका थिए । नेपाल र अस्ट्रेलियाबीच शैक्षिक सम्बन्ध थप विस्तार गर्ने तथा विद्यार्थीका लागि अवसर बढाउने उद्देश्यले यी विषयमा छलफल भएको थियो ।
नेपालसँग सिधा हवाई सम्पर्क विस्तारको सम्भावनाबारे छलफल
सोही दिन सिड्नीमा मन्त्री खनालले न्यु साउथ वेल्सका प्रिमियर क्रिस मिन्ससँग भेटवार्ता गरेका थिए । भेटका क्रममा उनले नेपालमा आएको बाढी विपत्तिप्रति समवेदना र ऐक्यबद्धता व्यक्त गरेकामा प्रिमियर मिन्सलाई धन्यवाद दिएका थिए । छलफलमा सिड्नीको वेस्टर्न सिड्नी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा आएपछि नेपालसँग सिधा हवाई सम्पर्क विस्तार गर्ने सम्भावनाबारे पनि कुराकानी भएको थियो । त्यस्तै, अस्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायको भाषा, संस्कृति र सामुदायिक केन्द्रलाई सहयोग गर्ने विषयमा समेत दुवै पक्षबीच छलफल भएको थियो । नेपाली समुदायको सांस्कृतिक पहिचान संरक्षण तथा सामुदायिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्ने विषयलाई पनि भेटवार्तामा समेटिएको थियो । मन्त्री खनालले क्यानबेरामा अस्ट्रेलियाका गभर्नर–जनरल साम मोस्टिनसँग पनि भेट गरेका थिए । भेटमा नेपाल–अस्ट्रेलिया सम्बन्ध, नेपाली विद्यार्थीका चासो तथा अस्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायका विषयमा छलफल भएको थियो ।
प्रवासी नेपालीलाई पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्न आह्वान
भ्रमणका क्रममा मन्त्री खनालले मेलबर्न, सिड्नी र क्यानबेरामा अस्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने दुई लाखभन्दा बढी नेपाली समुदायका प्रतिनिधि, प्राज्ञ, व्यवसायी तथा विद्यार्थीसँग अन्तरक्रिया गरेका थिए । नेपालमा आएको बाढीपछि राहत तथा सहयोग जुटाउन प्रवासी नेपालीले देखाएको तत्परताको प्रशंसा गर्दै उनले विपद्पछिको पुनर्निर्माणमा उनीहरूको सीप, ज्ञान र प्रविधि उपयोग गर्न आह्वान गरेका थिए । मन्त्री खनालले नेपालमा पुनर्निर्माणका लागि प्रारम्भिक अनुमानअनुसार करिब पाँच अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको स्रोत आवश्यक पर्ने उल्लेख गर्दै प्रवासी नेपालीलाई देशको पुनर्निर्माण प्रक्रियामा हातेमालो गर्न आग्रह गरेका थिए । विपद्पछिको पुनर्निर्माणलाई प्रभावकारी बनाउन आर्थिक सहयोगसँगै प्रवासी नेपालीको प्राविधिक ज्ञान, व्यावसायिक अनुभव र सीपको उपयोग महत्त्वपूर्ण हुने उनको भनाइ थियो ।
दूतावासको सेवा छरितो र प्रविधिमैत्री बनाउन निर्देशन
भ्रमणको अन्त्यमा मन्त्री खनालले क्यानबेरास्थित नेपाली राजदूतावासको निरीक्षण गरेका थिए । निरीक्षणका क्रममा उनले दूतावासका अधिकारीहरूलाई कन्सुलर सेवा छरितो, झन्झटरहित र प्रविधिमैत्री बनाउन निर्देशन दिएका थिए । विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकले दूतावासबाट प्राप्त गर्ने सेवा सहज र प्रभावकारी हुनुपर्नेमा जोड दिँदै उनले सेवा प्रवाहमा सुधार गर्न आवश्यक पहल गर्न निर्देशन दिएका हुन् ।
समग्रमा मन्त्री खनालको फिजी, टुभालु र अस्ट्रेलिया भ्रमण जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, कोप–३१ का लागि नेपालको प्राथमिकता प्रस्तुत गर्ने, बाढीपीडितका लागि सहयोग जुटाउने तथा नेपाल–अस्ट्रेलिया सम्बन्ध विस्तार गर्ने विषयमा केन्द्रित रहेको थियो । भ्रमणका क्रममा जलवायु वित्त, शैक्षिक सहकार्य, हवाई सम्पर्क विस्तार र प्रवासी नेपालीको सहभागितामा पुनर्निर्माण अघि बढाउने विषयलाई समेत प्राथमिकताका साथ उठाइएको थियो ।